Verantwoording
De ontwikkeling van Bij de les
In het voortgezet onderwijs maak je aantekeningen bij de meeste vakken. Het is belangrijk om die aantekeningen niet te typen maar met pen te schrijven, omdat het langzamere schrijftempo dwingt om hoofd- en bijzaken te onderscheiden en om de leerstof samen te vatten. Daardoor wordt de leerstof beter opgenomen (Mueller & Oppenheimer, 2014).
Maak je aantekeningen bij een les, college of lezing dan heb je een vlot schrijftempo nodig. En je aantekeningen moeten natuurlijk leesbaar zijn om ze te kunnen leren. Dat geldt ook voor berekeningen en formules bij de exacte vakken: leesbaar schrift voorkomt slordigheidsfouten.
Maar juist aan die leesbaarheid schort het nog weleens. Zorg over het effect van slecht leesbaar handschrift is mede aanleiding geweest voor het ontwikkelen van Bij de les. Daarin staan de ontwikkelaars niet alleen: vanwege de effecten van een zwak handschrift op de vorderingen van leerlingen ‘pleiten [deze bevindingen] dan ook voor een meer prominente rol voor schriftontwikkeling in het onderwijs’ (Jolink et al, 2012).
De inspectie voor het onderwijs richt zich vanaf 2023 expliciet op de basisvaardigheden: de essentiële vaardigheden die nodig zijn om mee te kunnen doen in de samenleving. Daaronder vallen Nederlands, rekenen en wiskunde, digitale geletterdheid en burgerschap (Inspectie van het Onderwijs, z.d.).
Schriftonderwijs – hand- én typschrift – maakt deel uit van schrijven binnen het Leergebied Nederlands en dus van de kerndoelen en leerlijnen Nederlands. De Jong et al. (2019) definiëren:
‘Schrijven verwijst zowel naar het stellen waarbij leerlingen leren naar inhoud en vorm teksten te produceren met verschillende communicatieve doelen, als naar de daarvoor benodigde schrifthandeling (handschrift en typschrift)’.
Het aanleren van die schrifthandeling staat centraal in schriftonderwijs, bij handschrift én bij typschrift. Schriftonderwijs maakt dus deel uit van de basisvaardigheden. Daarom is dit voor iedere leerling van belang.
Bij de les is ontwikkeld vanuit:
A.0onderzoek naar handschrift in het vo;
B.0visie op het vak schriftonderwijs;
C.0het model van de schrifthandeling;
D.0de landelijke curriculumontwikkeling: ‘Curriculum.nu’ en de geactualiseerde kerndoelen po-vo.
De inhoud en didactiek van Bij de les sluiten daardoor naadloos als basisvaardigheid aan bij de geactualiseerde kerndoelen.
A. Onderzoek naar handschrift in het vo
Tijdens de les dienen vo-leerlingen op tempo leesbare en leerbare aantekeningen te maken bij studieteksten en bij uitleg door de docent. Omdat leerstof beter wordt opgenomen door aantekeningen met de hand te schrijven (Mueller & Oppenheimer, 2014), moet dat handschrift leesbaar zijn. Kooijman-Thomson (2020) heeft drie niveaus van leesbaarheid geformuleerd: identificatie, regelmaat en orde, synoniem aan het later in de kerndoelen opgenomen onderscheid in letter-, schrift- en tekstniveau. Zij onderzocht de kennis en vaardigheid van leerlingen op dat terrein.
→0Leerlingen bleken onvoldoende kennis van cijfers, kleine letters en hoofdletters te hebben
00.(letterniveau).
→0Leerlingen bleken de criteria voor regelmatig schrift onvoldoende te kennen (schriftniveau).
000Ze bleken wél in staat om hun handschrift snel aan te passen.
→0Leerlingen bleken weinig orde in hun aantekeningen aan te brengen (tekstniveau).
→0Zelf zeiden leerlingen een leesbaar handschrift belangrijk te vinden en daar oefentijd voor
00.nodig te hebben. Ook nieuw aan te leren schriftvaardigheden voor het maken van aan-
00.tekeningen vonden zij belangrijk.
In: Bij de les
De drie niveaus van leesbaarheid (identificatie van de tekens, regelmatig schrift, ordelijke tekst) worden expliciet uitgelegd, getoond en geoefend.
Hier kunt u het onderzoek en de samenvatting lezen/downloaden (Kooijman-Thomson, 2020).
B. Visie op het vak schriftonderwijs
Vanaf 2017 heeft Else Kooijman haar ‘Visie op het vak schriftonderwijs’ ontwikkeld. Sindsdien heeft zij deze visie frequent geactualiseerd naar aanleiding van de curriculumontwikkeling, ontwikkelingen in het vak, gesprekken met collega’s daarover en eigen inzichten (Kooijman-Thomson, 2019-2025). Dat heeft ertoe geleid dat deze visie breed wordt gedragen. Hij is onder andere gebruikt als onderlegger voor de actualisering van de kerndoelen en aanscherping van de Kennisbasis pabo. De visie bevat een praktijktheorie die de eigenheid van het vak schriftonderwijs beschrijft en onderbouwt.
De schrifthandeling wordt geanalyseerd en beschreven in de drie aspecten proces, vorm en materiaal. Leesbaarheid is gedefinieerd in drie niveaus en voorzien van concrete beoordelingscriteria. De praktijktheorie beschrijft bovendien de functies van schrift, de relatie met taal en andere vakken (communicatieve functie) en de relatie met het leren (intern-reflectieve functie).
In: Bij de les
Als je schrijft, leer je het schrift op de drie niveaus van leesbaarheid aan de hand van de beoordelingscriteria aan. De vaardigheden worden direct ingezet bij het leren.
De meest recente versie van Schriftonderwijs. Een visie op de kern van het vak (Kooijman-Thomson, 2017-2025) kunt u lezen op en downloaden van www.cantal.nl .
C. Het model van de schrifthandeling
Als onderdeel van de praktijktheorie heeft Else Kooijman het model van de schrifthandeling ontwikkeld (2017-2025) voor hand- én typschrift. Dat model analyseert de schrifthandeling in drie aspecten, namelijk proces, vorm en materiaal:
‘Ieder die schrijft voert handelingen uit (proces),
om tekens en tekst met een bepaald uiterlijk (vorm),
via schrijfgereedschap op een drager te zetten (materiaal).’
In: Bij de les
Dit model ligt ten grondslag aan de opbouw van de leerstof in Bij de les, want als je schrijft moet je in elk van deze aspecten vaardig zijn om te kunnen voldoen aan de kerndoelen.
D. De landelijke curriculumontwikkeling
In 2017 verstrekte het ministerie van OCW de opdracht om te komen tot een compact en eigentijds kerncurriculum met samenhang tussen de leergebieden in een doorlopende leerlijn (VO-raad et al., 2019). Tussen 2017 en 2019 formuleerden leraren en schoolleiders in het kader van ‘Curriculum.nu’, voorstellen voor de actualisatie van het curriculum. Tijdens het hele proces zijn die voorstellen telkens voorgelegd aan representatieve groepen uit het onderwijsveld.
Doorgaande lijn po-vo
Het herziene curriculum moet een heldere doorlopende leerlijn primair onderwijs (po) en voortgezet onderwijs(vo) realiseren (Curriculum.nu). Het Voorstel Leergebied Nederlands beveelt aan:
‘Zorg ervoor dat leerlingen bij wie de basiskennis en -vaardigheden voor lezen en schrijven onvoldoende geautomatiseerd zijn, (alsnog) de tijd, ruimte en begeleiding in po bovenbouw tot en met vo bovenbouw krijgen om deze basiskennis en -vaardigheden te verwerven en te automatiseren. Het is van belang dat dit náást, en niet in plaats van het reguliere curriculum Nederlands plaatsvindt, […]. (De Jong et al., 2019)’
In: Bij de les
Schriftonderwijs in po en vo moeten dus op elkaar aansluiten en achterstanden moeten waar nodig worden ingehaald, náást het reguliere curriculum. Daarom kan ieder die het eigen handschrift wil verbeteren, zelf de relevante onderdelen van Bij de les kiezen.
Onderwijs in samenhang
Om overladenheid van het programma te voorkomen, is in de curriculumontwikkeling en bij het opstellen van de kerndoelen gezocht naar samenhang tussen de inhouden en vaardigheden binnen een leergebied maar ook tussen de leergebieden onderling.
In: Bij de les
Leerlingen passen wat ze leren telkens toe bij andere vakken. Bij de les legt daarmee expliciet de relatie tussen schrift en de andere vakken.
Kerndoelen
Het belangrijkste kerndoel voor schriftonderwijs is kerndoel 3: De leerling produceert teksten.
Schrijven is visuele tekstproductie.
♦ Kerndoel 3A: Doelgericht spreken en schrijven.
Doelzin: De leerling spreekt en schrijft afgestemd op doel, publiek en context.
Voor doelgerichte communicatie zijn een leesbaar hand- en typschrift nodig op drie niveau’s:
◊ identificeerbare tekens die je direct zonder twijfel herkent;
◊ regelmatig schrift dat je vlot kunt lezen;
◊ orde in de tekst die de tekst overzichtelijk maakt.
♦ Kerndoel 3C: Schrijven om te leren.
Doelzin: De leerling schrijft om tot kennisopbouw of begrip te komen.
Om functioneel aantekeningen, werkstukken of verslagen te kunnen maken heb je eveneens een leesbaar hand- en typschrift nodig.
Als dat met een geautomatiseerd schriftproces gebeurt, kunnen leerlingen al hun aandacht focussen op de inhoud.
In: Bij de les
De leesbaarheid van de tekens, het schrift en de tekst worden geleerd in hoofdstuk 2, 3 en 4.
Een geautomatiseerd schriftproces wordt geleerd in hoofdstuk 1.
Didactiek van Bij de les en de kerndoelen
Het schriftproces (waaronder houding, pengreep, bladligging) en de schriftvorm (met de drie niveaus van leesbaarheid: identificeerbare tekens, regelmatig schrift, ordelijke tekst) worden expliciet uitgelegd, getoond in illustraties en filmpjes en geoefend.
Daarnaast benoemen Prenger et al. (2024) ‘experimenteren met taal en op zoek [te] gaan naar hun eigen stijl en voorkeuren’ als kenmerk van het leergebied Nederlands waar schriftonderwijs deel van uitmaakt. In de kerndoelen (SLO, 2025) is dit als volgt opgenomen:
♦ Kerndoel 3B: Creatief taal gebruiken ‘daarbij gaat het om experimenteren met […] taalconventies en visuele vormen.’ (po en vo)
♦ Kerndoel 7A – Talige identiteit. De leerling verkent hoe je met taal uiting geeft aan identiteit. Hierbij gaat het om ‘experimenteren met het eigen talige repertoire in relatie tot publiek, doel en context.’
In: Bij de les
Leerlingen leren door te experimenteren met hun proces, de vorm en hun materiaal. Deze werkwijze vloeit expliciet voort uit de praktijktheorie zoals die door Kooijman-Thomson is geformuleerd. Immers, leerlingen bouwen door te experimenteren een repertoire op van waaruit ze passende keuzes kunnen maken.
Proces
Door zelf systematisch te experimenteren en meer manieren van werken uit te proberen, krijgen leerlingen grip op wat voor hen het beste werkt in verschillende situaties (bijvoorbeeld hun houding op het meubilair in de klas en op dat in de collegezaal).
Vorm
Leerlingen experimenteren met de vorm van hun schrift: het lettertype, de lettergrootte, de regelmaat of het bewust doorbreken daarvan en zij onderzoeken verschillende mogelijkheden voor de ordening van hun tekst. Door te experimenteren met de vorm komen zij tot een eigen repertoire dat zij passend in kunnen zetten bij:
♦0hun doel (informeren, amuseren, instrueren, de lezer ergens toe bewegen);
♦0hun publiek (o.a. leeftijd, mate van geletterdheid, aantal, formeel/informeel);
♦0de situatie (bijvoorbeeld schrift, bord, poster).
Dit maken van passende keuzes bij het schrijven is hét kenmerk van doelgericht schrijven – doelgericht communiceren.
Materiaal
Leerlingen experimenteren systematisch met het benodigde materiaal. Door zelf met meer soorten pennen, toetsenborden en dragers te schrijven, komen leerlingen erachter in welke situatie zij het beste voor welk materiaal kunnen kiezen.
Bronnen
Inspectie van het Onderwijs. (z.d.). Standaard Basisvaardigheden nieuw in het onderzoekskader.
Standaard Basisvaardigheden nieuw in het onderzoekskader | De versterking van ons toezicht | Inspectie van het onderwijs
De Jong, J., Geerdink, A., Kastelein, S., Nagelmaeker, N., Otten, M., Pool, J., Raaijkmakers, G., Regeling, A., Rijks, L., Tuik, M., Van der Meulen, M., Van Schaik, N., Westra, S., & Wisse-Weldam, C. (2019, 10 oktober). Leergebied Nederlands. Voorstel voor de basis van herziening van de kerndoelen en eindtermen van de leraren en schoolleiders uit het ontwikkelteam Nederlands. Curriculum.nu.
Curriculum.nu. 12 april 2018. Werkopdracht. Curriculum.nu.
Jolink, A., Keune, K., Krom, R., Til, A. van & Weerden, J. van. (2012). Balans van de handschriftkwaliteit in het basis- en speciaal basisonderwijs 2. Uitkomsten van de peilingen in 2009. Arnhem: Stichting Cito Instituut voor Toetsontwikkeling.
Kooijman-Thomson, E. (mei 2020). Functioneel handschrift in het voortgezet onderwijs. Onderzoek naar welke schriftvaardigheden leerlingen in het voortgezet onderwijs moeten leren voor het maken van aantekeningen en berekeningen. Cantal.
www.cantal.nl
Kooijman-Thomson, E. (2025). Schriftonderwijs. Een visie op de kern van het vak. Cantal.
www.cantal.nl
Mueller, P.A., & Oppenheimer, D.M. (2014). The pen is mighter than the keyboard: Advantages of longhand over laptop note-taking. Psychological Science, 25(6), 1159-1168. http://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/0956797614524581
SLO. (april 2025). Definitieve conceptkerndoelen Nederlands en rekenen en wiskunde. Herziene versie 2025. SLO.
VO-raad, PO-Raad, CNV onderwijs, Algemene Onderwijsbond (Aob), Federatie van Onderwijsvakorganisaties, Algemene Vereniging Schoolleiders, Landelijk Aktie Komite Sholieren en Ouders en Onderwijs, in samenwerking met SLO Nationaal Expertisecentrum Leerplanontwikkeling. (10 oktober 2019). Samen bouwen aan het primair en voortgezet onderwijs van morgen. Voorstellen curriculum.nu op hoofdlijnen. Curriculum.nu.
Voorstellen-op-hoofdlijnen-Curriculum.nu.pdf
Voor deze pagina van Bij de les heb je geen licentie nodig, maar voor (de meeste) andere pagina's wel. Die licentie kun je aanschaffen op de landingspagina.